SÖZCÜK’TE YAPI

                                   SÖZCÜKTE YAPI
KÖK-EK BİLGİSİ

Kök

  • Bir sözcüğün anlamlı en küçük parçasıdır.

İsim kök; -mek, -mak eklerini almaz. Durum bildirir. Hareket anlamı yoktur. (Örnek; sıra, masa, güzel, göz, kaş …)

Fiil Kök; -mek, -mak eklerini alır. İş, oluş, hareket bildirir. –maz, -mez ile olumsuz yapılır. (Örnek; koş-,yürü-, git- …)

Kökten Türeme

  • isim kökü + yapım eki
  • fiil kökü + yapım eki

Gövdeden Türeme

  • kök + yapım eki + yapım eki

göz (i.k) + lük (yapım eki) + çü(y.e)   = gözlük(gövde)

sev (f.k) + in(fiilden fiil y.e) + ç (fiilden isim yapım eki) = sevin(fiil gövdesi)

Ekler

1.Çekim Eki

  • sözcük anlamını değiştirmeyen eklerdir.
  • İsim çekim eki ve fiil çekim eki olmak üzere 2’e ayrılır.

İsim çekim ekleri; hal durum, iyelik (sahiplik), çokluk, aitlik, ilgi eki, Ek-Fiil

Fiil çekim ekleri; kişi ekleri, zaman ekleri, olumsuzluk ekleri

  1. hal ekleri
  2. yalın hali
  3. i hali (belirtme hali)
  4. e hali (yönelme hali)
  5. de hali (bulunma hali)
  6. den hali (ayrılma hali)
    1. iyelik (sahiplik) eki
  7. kalem-im, sıra-m,
  8. kalem-in, sıra-n,
  9. kalem-i, sıra-sı,
  10. kalem-imiz, sıra-mız,
  11. kalem-iniz, sıra-nız,
  12. kalem-leri, sıra-ları.
    1. Çokluk Ekleri
  13. Ler, lar ekleridir.
  14. Çokluk bildirir.
    1. aitlik(İlgi) ekleri
  15. masanınki (vida(zamir))
    1. Tamlayan Eki
  16. İlgi eki olarak da bilinir.
  17. -ın, -in, -un, -ün
  18. Okul-un, ev-in, sınıf-ın
    1. Ek-Fiil
  19. Fiiller de ayrıntılı anlatılacak.

2.Fiil Çekim Eki

2.1 Kişi (şahıs) Eki

  • Yaptı-m,  (ben)
  • yaptı-n,  (sen)
  • yaptı, ( O)
  • yaptı-k, (biz)
  • yaptı-nız, (siz)
  •  yaptı-lar, (onlar)

2.2 olumsuzluk ekleri

  • -me, -ma, -mez, -maz
  • Git-me, yat-ma,

NOT: -m,-ım,-im, ekleri hem iyelik, hem şahıs, hem de yapım eki olarak kullanılır. Sadece iyelik eki olarak kullanıldığında isimlere gelir. (Canım gibi). Eylemi hangi şahsın yaptığını belirtmek için şahıs eki (gittim, yaptım). Bir kökten yeni anlam türettiğinde de yapım eki olarak kullanılır. ( ölmek->ölüm, )

2.3 Zaman Ekleri

Asıl Zaman Ekleri (Haber Ekleri)

  • Dil’li geçmiş zaman(Görülen geçmiş zaman); Dı,di,tı,ti
  • Miş’li geçmiş zaman(Öğrenilen Geçmiş Zaman); -mış,miş
  • Şimdiki zaman; mekte, makta,-yor
  • Gelecek Zaman; ecek, acak
  • Geniş zaman; i

Tasarlama (Dilek Kipleri)

  • Dilek-Şart; se,sa
  • İstek; e,a
  • Emir; 1.tekil ve 1.çoğul
  • Gereklilik; meli,malı
YAPIM EKLERİ
  • Sözcüğün yapısını, türünü, anlamını değiştirir.

İsim Kökü

  • İsimden isim yapan ekler. Örnek; simit(i.k)-çi(i.i.y.e)-lik(i.i.y.e)-> simitçilik
  • İsimden fiil yapan ekler; Örnek; yaş(f.k)-a (i.f.y.e)

Fiil Kökü

  • Fiilden fiil yapan ekler; Örnek; yaz(f.k)-ış(f.f.y.e)
  • Fiilden isim yapan ekler; Örnek; gör(f.k)-enek(f.i.y.e)

Yapılarına Göre Sözcükler

1.Basit Sözcükler

  • Yapım eki almayan sözcüklerdir.
  • Çekim eki alırlar.

Örnek; güzel, masa, çocuklar,kalem

2.Türemiş Sözcükler

  • Mutlaka yapım ekinin olduğu sözcüklerdir.

Örnek; göz(i.k)-lük(i.i.y.e)-> gözlük , simit(i.k)-çi(i.i.y.e)->simitçi

3.Birleşik Sözcükler

a.Birleşik isimler; Yozgat, Yerköy, Sarıkaya

b. Birleşik Fiiller; Arz etmek, Zannetmek, Sabretmek,

c. Birleşik Sıfatlar; Canciğer dost, Boşboğaz öğrenci

* sıfat tamlamalarında tamlayana tamlanan yer değiştirir.

Mavi göz— gözü mavi çocuk

Kıt akıl —  aklı kıt insan

DİKKAT!!! sıfat tamlamalarında tamlayanın sonuna –li, -lik, -siz, ekleri getirilir.

Beş parasız insan insan — beş (sıfat), beş para(sıfat)

 

SÖZCÜKTE YAPI TYT-AYT YGS-LYS ÇIKMIŞ SORULAR İÇİN TIKLAYINIZ.

SÖZCÜKTE YAPI TEST SORULARI İÇİN TIKLAYINIZ. 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir