SES BİLGİSİ

                                     SES BİLGİSİ

Düz Harfler;

Geniş ve kalın ; a Geniş ve ince; e Dar ve kalın; ı Dar ve İnce; i

Yuvarlak Harfler;

Geniş ve kalın ; o Geniş ve ince; ö Dar ve kalın; u Dar ve İnce; ü

1.Büyük Ünlü Uyumu

Türkçe de ilk hecede kalın ünlü varsa diğer hecelerinde kalın olması gerekir.

Örnek; Ağaçlar à a’lar kalın

Aykırılıklar

  • Tek heceli kelimelerde büyük ve küçük ünlü uyumu aranmaz.
  • Birleşik kelimelerde aranmaz.
  • Sonradan değişiklik gösteren kelimeler büyük ünlü uyumuna uymaz.

Örnek;

Kardeş— büyük ünlü uyumuna uymaz ama;

Karındaş— büyük ünlü uyumuna uyar.

  • Bazı ekler büyük ünlü uyumunu bozar. –imtrak, -leyin, -gil, -yor, -daş, -ki.

Örnek;

Yeşilimtrak—e ve i İnce, a kalın

2. Küçük Ünlü Uyumu

  • İlk hecede düz ünlülerimiz varsa (a,e,i,ı), ikinci hecedede düz ünlülerimiz vardır.
  • İlk hecede yuvarlak ünlülerden biri varsa (o,ö,u,ü) ya düz geniş (a,e) ya da dar yuvarlak (u,ü) gelir.

Örnek;

Güzeller— küçük ünlü uyumuna uyar.

Kömür—küçük ünlü uyumuna uyar.

Ünlülerle— küçük ünlü uyumuna uyar.

Ünsüz Değişimi(Yumuşama)

  • Günümüz Türkçesinde sözcük sonlarında b,c,d,g yumuşak ünsüzleri bulunmaz. Bunların yerine p,ç,t,k sert ünsüzleri gelir.
  • Böyle kelimelere ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde sözcük sonundaki sert sessiz p,ç,t,k yumuşar.

Örnek;

Kitap-ı— kitabı

Kanat-ı—kanadı

İlaç-ı—ilacı

Aykırılıklar

  • Özel isimlerin sonlarındaki sert ünsüzler konuşma sırasında değişse bile yazı dilinde değişmez.

Örnek;

Zonguldak’a ,Yozgat’a, Karabük’e.

  • Genellikle tek heceli olan çok sayıda Türkçe ve yabancı sözcüğün son ünsüzü yumuşamaz.

Örnek;

İp-i , top-u , suç-u

  • Bazı fiil köklerinde aranmaz.

Örnek;

Yap, kaç, tut.

Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşmesi)

  • Sert Ünsüzler f,s,t,k,ç,ş,h,p ile biten bir sözcük c,d,g yumuşak ünsüzlerinden biriyle başlayan bir ek almışsa ekin başındaki yumuşak ünsüz kökün etkisiyle sertleşir.

Örnek;

Erkekce—erkekçe

Atgı—atkı

Aykırılıklar

  • Üçgen,dörtgen,çokgen, gibi kimi sözcüklerde sertleşme olmaz.
  • Yumuşak ünsüzlerden b ile başlayan bir ek olmadığından bu ünsüzün benzeşmeye bir etkisi olmaz.

Ünlü Düşmesi

  • Orta Hece Düşmesi; burun— burnu, ağız—ağzı
  • Birleşirken Ünlü Düşmesi; ne + için—niçin,            ne +asıl—nasıl, Cuma + ertesi—cumartesi
  • Türeme sırasında düşme; sarı + armak—sararmak, kara + armak—kararmak, koku + almak—koklamak
  • Ulamak; ünsüzle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir sözcüğün gelmesiyle birbirine katarak okuma olayıdır. Arada noktalama işareti varsa ulama yapılamaz.

Örnek; Mehmet Akif Ersoy

Ünsüz Düşmesi

  • Sonu ‘K’ ile biten sözcüklere ‘-cık/cek’ küçültme eki geldiğinde sözcüğün sonundaki ‘K’ eki düşer. Buna ünsüz düşmesi denir.

Örnek;

Küçük—küçücük

Minik—minicik

Büyük—büyücek

NOT: Sonu ‘k’ ile biten sözcüklerde ‘L’ yapım eki aldıklarında  da ünsüz düşmesi görülür.

Örnek; ufak-l— ufalmak

Ünlü Daralması

  • Sonu ‘e,a’ geniş ünlüsüyle bite fiillerden sonra –yor eki gelirse geniş ünlüler daralır. ‘ı,i,u,ü’den birine dönüşür. Buna ünlü daralması denir.

Örnek; özlemek—özleyor —özlüyor

Başlamak—başlayor—başlıyor

NOT; fiillere gelen olumsuzluk eki ‘-ma-me’ de de daralma olabilir.

Örnek; başlamamak—başlamayor—başlamıyor

NOT: ‘demek ve yemek’ fiilleri istisnadır ve çok önemlidir. Hangi ek gelirse gelsin ünlü daralması olur.

Örnek; yeyecek—yiyecek, deyor—diyor

Ünlü Değişimi

  • Ben-e–bana
  • Sen-e—sana

Ünlü Türemesi

  • Bazı sözcükler küçültme eki aldıklarında, bazı sözcüklerde pekiştirildiklerinde bir ünlü türetir.

Örnek; bir-i-cik , gül-ü-cük , dar-a-cık

Ünsüz Türemesi

  1. İkizleşme
  2. af-fetmek,  his-setmek, hal-letmek,
  3. Kaynaştırma (Yardımcı ünsüz-Yardımcı ses)

  4. Ünlüyle  biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde araya giren y,ş,s,n sesleridir.

Örnek;  anne-s-i-n-i

‘DE’nin Yazımı

Ek olan –de

  • Bitişik yazılır.
  • Sertleşir –te/ta olur.
  • Cümleden çıkardığımız da anlam bozulur.
  • Bulunma hali verir.

Örnek;

Çantam evde kaldı.

Annem hastanede çalışıyor.

Bağlaç olan –de

  • Ayrı yazılır.
  • Sertleşmez. Asla –te/ta olmaz.
  • Cümleden çıkardığımız da anlam bozulmaz.
  • Genellikle fiilden sonra gelir ki fiillere hiçbir şey bitiştirilmez.

Örnek;

Partiye sen de geliyor musun?

Sınava Zeynep de gelecek mi?

Ki’nin Yazımı

Sıfat Yapan Ki

  • Bitişik yazılır.
  • Sıfat tamlaması yapar.

Örnek;

Saksıdaki çiçekler dolmuş.

Saçındaki toka kırılmış.

İlgi Zamiri Olan –ki

  • Bitişik yazılır.
  • -mki/-nki ekiyle yapılır.
  • Seninki, benimki, onunki,Elif’inki….

Örnek; Kalemim kayboldu, seninkini verir misin?

Bağlaç Olan –Ki

  • Ayrı yazılır.
  • Genellikle fiillerden sonra gelir ve cümleleri bağlar.
  • Sıfat yapan ve ilgi zamiri değilse bağlaç olan –ki’dir.

Örnekler;

Duydum ki unutmuşsun

Ona anlat, anlamaz ki!

NOT;

SOM BaHÇeM

Sanki, Oysaki, Mademki, Belki, Halbuki, Çünkü, Meğerki, istisna bağlaç olduğu halde bitişik yazılır.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir